Zaburzenia odżywiania – czym są, przyczyny i sposoby leczenia

Zaburzenia odżywiania to złożone problemy zdrowotne o podłożu psychicznym, które wymagają specjalistycznej interwencji. Wpływają one destrukcyjnie na ciało oraz codzienne funkcjonowanie emocjonalne człowieka. Warto poznać mechanizmy tej choroby, aby skutecznie reagować na niepokojące sygnały.

Istota i charakterystyka zaburzeń odżywiania

Zaburzenia odżywiania to problemy, które manifestują się poprzez nieprawidłowe nawyki żywieniowe oraz zaburzony stosunek do własnego ciała. Nie jest to, wbrew powszechnej opinii, jedynie kwestia diety, mody czy chwilowego kaprysu dotyczącego wyglądu zewnętrznego. Stanowią one zewnętrzny objaw głębszych problemów emocjonalnych, z którymi dana osoba nie potrafi sobie poradzić w adaptacyjny sposób. Jedzenie lub jego unikanie staje się narzędziem do regulowania trudnych uczuć, lęku lub poczucia kontroli nad własnym życiem.

Zaburzenia ożywiania mogą prowadzić do wyniszczenia organizmu, trwałych uszkodzeń narządów wewnętrznych, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci. Dotykają one ludzi w każdym wieku, niezależnie od płci czy statusu materialnego, choć najczęściej diagnozowane są u młodzieży i młodych dorosłych. Istotne jest zrozumienie, że osoba chora nie wybiera swojego stanu i nie może po prostu „zacząć normalnie jeść” bez odpowiedniego wsparcia terapeutycznego. Mechanizm powstawania tych schorzeń jest procesem długotrwałym i często niezauważalnym dla otoczenia w początkowej fazie:

• zmiany w zachowaniu mogą być subtelne i tłumaczone stresem w szkole lub pracy, chęcią poprawy kondycji fizycznej czy przejściem na zdrowy tryb życia;
• z czasem myśli o jedzeniu, kaloriach i wadze zaczynają dominować nad całym życiem, wypierając inne zainteresowania, pasje oraz relacje towarzyskie;
• choroba izoluje człowieka od bliskich, zamykając go w świecie obsesyjnych myśli i rytuałów.

Zaburzona relacja z jedzeniem staje się jedynym dostępnym sposobem na radzenie sobie z rzeczywistością. Często towarzyszy temu ogromne cierpienie psychiczne, poczucie winy oraz wstyd, które dodatkowo utrudniają przyznanie się do problemu i poproszenie o pomoc. Nieleczone zaburzenia mają tendencję do pogłębiania się i przechodzenia w formę przewlekłą.

Psychologiczne aspekty zaburzeń odżywiania

Dla wielu osób zmagających się z zaburzeniami odżywania manipulowanie ilością spożywanego pokarmu daje złudne poczucie kontroli nad własnym życiem. W sytuacjach, gdy rzeczywistość wydaje się chaotyczna, nieprzewidywalna lub przytłaczająca, restrykcyjna dieta lub objadanie się stają się sposobem na przywrócenie porządku. Skupienie całej uwagi na liczbach, wadze i wymiarach pozwala chwilowo uciec od bolesnych emocji, takich jak smutek, złość czy samotność. Głód fizyczny może być paradoksalnie odbierany jako sukces i dowód silnej woli, co na krótki moment podnosi obniżone poczucie własnej wartości.

Z kolei napady objadania się mogą pełnić funkcję znieczulenia emocjonalnego, pozwalając na chwilowe rozładowanie napięcia nagromadzonego w ciągu dnia. Niestety, te mechanizmy obronne są destrukcyjne i działają tylko na krótką metę, prowadząc do błędnego koła negatywnych emocji.

Zniekształcone postrzeganie własnego ciała

Istotnym elementem psychologicznym jest również zniekształcony obraz własnego ciała, który nie pokrywa się z rzeczywistością. Osoba chora, patrząc w lustro, widzi zupełnie inny obraz niż otoczenie – często postrzega się jako osobę z nadwagą, nawet przy skrajnym wychudzeniu. To zjawisko nazywane jest dysmorfofobią i stanowi jeden z kluczowych objawów diagnostycznych. Towarzyszy temu silny perfekcjonizm oraz dążenie do nieosiągalnych standardów, które chory sam sobie narzuca. 

Każde odstępstwo od rygorystycznych zasad traktowane jest jako osobista porażka, co napędza spiralę nienawiści do samego siebie. Poczucie wartości staje się całkowicie uzależnione od cyfry na wadze lub rozmiaru ubrań. Taki stan psychiczny wymaga głębokiej pracy terapeutycznej, ukierunkowanej na odbudowę tożsamości niezależnej od wyglądu zewnętrznego oraz naukę akceptacji siebie.

Główne rodzaje diagnozowanych zaburzeń odżywiania?

Najbardziej rozpoznawalnym schorzeniem z tej grupy jest anoreksja, znana również jako jadłowstręt psychiczny. Charakteryzuje się ona drastycznym ograniczaniem ilości spożywanych kalorii, co prowadzi do znacznego spadku masy ciała poniżej normy dla wieku i wzrostu. Osoby cierpiące na anoreksję odczuwają paniczny lęk przed przytyciem, który nie mija nawet w stanie skrajnego wycieńczenia organizmu. Często stosują one również wyczerpujące ćwiczenia fizyczne, aby spalić każdą przyjętą porcję energii. Ich życie podporządkowane jest liczeniu kalorii, ważeniu produktów i unikaniu sytuacji, w których musiałyby jeść w towarzystwie.

Drugim powszechnie występującym problemem jest bulimia, czyli żarłoczność psychiczna, która przebiega w inny sposób niż anoreksja: 

• w tym przypadku okresy restrykcyjnego odchudzania przeplatają się z napadami niekontrolowanego objadania się, podczas których chory spożywa ogromne ilości jedzenia w krótkim czasie;
• po takim napadzie następuje faza działań kompensacyjnych, mających na celu zapobiegnięcie przyrostowi wagi. Najczęściej są to wymioty, nadużywanie środków przeczyszczających, leków moczopędnych lub głodówki;
• osoby z bulimią często utrzymują prawidłową masę ciała, co sprawia, że choroba może być ukrywana przed bliskimi przez wiele lat. 

Bulimii ogromne poczucie wstydu i utrata kontroli nad własnym zachowaniem. Cykl objadania się i oczyszczania staje się nałogiem, z którego niezwykle trudno jest wyjść bez profesjonalnej pomocy.

Mniej znane specyficzne zaburzenia łaknienia

Współczesna psychiatria wyróżnia także kompulsywne objadanie się, które różni się od bulimii brakiem regularnych zachowań kompensacyjnych. Osoby z tym schorzeniem doświadczają powtarzających się epizodów utraty kontroli nad jedzeniem, spożywając posiłki znacznie szybciej niż zwykle, aż do momentu nieprzyjemnego przejedzenia. Często jedzą w samotności, by ukryć ilość spożywanego pokarmu przed innymi. Skutkiem tego jest zazwyczaj nadwaga lub otyłość, co prowadzi do dodatkowych problemów zdrowotnych i psychicznych, takich jak depresja czy stany lękowe.

Coraz częściej mówi się również o nowych formach zaburzeń, takich jak ortoreksja, która polega na obsesyjnym skupieniu się na jakości spożywanego jedzenia. Osoby cierpiące na ortoreksję eliminują z diety kolejne grupy produktów, które uznają za niezdrowe, nieczyste lub szkodliwe. Choć początkowo motywacją jest zdrowie, z czasem dieta staje się tak restrykcyjna, że prowadzi do niedoborów pokarmowych i izolacji społecznej. 

Innym przykładem jest bigoreksja, dotykająca głównie mężczyzn, polegająca na przekonaniu o niewystarczającej muskulaturze ciała. Prowadzi to do nadużywania ćwiczeń siłowych, stosowania restrykcyjnych diet wysokobiałkowych, a czasem także sterydów anabolicznych. Warto wspomnieć też o picy, czyli łaknieniu spaczonym, polegającym na spożywaniu substancji niebędących żywnością, takich jak kreda, ziemia czy papier. Każde z tych zachowań świadczy o zaburzonej relacji z ciałem i jedzeniem.

Fizjologiczne skutki niedożywienia i objadania

Długotrwałe zaburzenia odżywiania prowadzą do dewastacji niemal każdego układu w ludzkim organizmie: 

• w przypadku drastycznych restrykcji kalorycznych ciało przechodzi w tryb oszczędzania energii, co spowalnia metabolizm i obniża temperaturę ciała. Pojawia się stałe uczucie zimna, sine dłonie i stopy oraz osłabienie;
• serce, będące mięśniem, również ulega osłabieniu, co skutkuje bradykardią (zwolnieniem akcji serca) i niskim ciśnieniem tętniczym. Zwiększa to ryzyko omdleń, a w skrajnych przypadkach nagłego zatrzymania krążenia;
• dochodzi do zaniku tkanki mięśniowej, a organizm zaczyna trawić własne narządy, by pozyskać energię niezbędną do podtrzymania funkcji życiowych;
• u kobiet często dochodzi do zaniku miesiączki, co może skutkować trwałą niepłodnością oraz osteoporozą w młodym wieku. Kości stają się kruche i podatne na złamania, co jest procesem często nieodwracalnym.

W przypadku bulimii częste wymioty i nadużywanie środków przeczyszczających prowadzą do groźnych zaburzeń elektrolitowych, w tym niedoboru potasu, co bezpośrednio zagraża życiu poprzez wywoływanie arytmii serca. Kwas żołądkowy niszczy szkliwo zębów, prowadząc do ich próchnicy i wypadania. Skóra staje się sucha, ziemista i łuszcząca się, a włosy matowieją i wypadają garściami. 

U osób z kompulsywnym objadaniem się pojawiają się problemy typowe dla otyłości: nadciśnienie, cukrzyca typu 2, wysoki poziom cholesterolu oraz obciążenie stawów i kręgosłupa. Układ pokarmowy ulega rozregulowaniu – pojawiają się wzdęcia, zaparcia, bóle brzucha i refluks. Należy pamiętać, że mózg pozbawiony odpowiedniej ilości składników odżywczych również przestaje pracować wydajnie, co objawia się problemami z koncentracją, pamięcią i logicznym myśleniem.

Jakie mogą być przyczyny zaburzeń odżywiania?

Przyczyny występowania zaburzeń odżywiania nie są jednorodne i wynikają ze skomplikowanego splotu czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych:

• badania wskazują na pewne predyspozycje genetyczne – ryzyko zachorowania jest wyższe u osób, których krewni zmagali się z podobnymi problemami lub innymi zaburzeniami psychicznymi, takimi jak depresja czy uzależnienia;
• istotną rolę odgrywa biochemia mózgu, w tym nieprawidłowy poziom neuroprzekaźników takich jak serotonina, która reguluje nastrój i apetyt;
• cechy osobowości również mają znaczenie – perfekcjonizm, niska samoocena, potrzeba kontroli, lękliwość oraz trudności w wyrażaniu emocji stanowią podatny grunt dla rozwoju choroby;
• często zaburzenia te są reakcją na trudne doświadczenia życiowe, traumy, przemoc lub molestowanie, stając się nieświadomym sposobem radzenia sobie z bólem psychicznym.

Niebagatelną rolę w kształtowaniu stosunku do jedzenia i ciała odgrywa środowisko rodzinne. Wychowanie w domu, gdzie dużą wagę przywiązuje się do wyglądu zewnętrznego, stosuje się ciągłe diety lub krytykuje się sylwetkę innych osób, może zaburzyć naturalne postrzeganie własnego ciała. Nadopiekuńczość rodziców, wysokie wymagania, brak ciepła emocjonalnego lub konflikty w rodzinie mogą sprzyjać rozwojowi choroby jako formy buntu lub wołania o uwagę. 

Ważnym czynnikiem jest także okres dojrzewania, który wiąże się z naturalnymi zmianami w ciele, często trudnymi do zaakceptowania dla młodego człowieka. Stres związany ze szkołą, presja rówieśnicza i chęć przynależności do grupy mogą popychać do eksperymentowania z dietami, które z czasem wymykają się spod kontroli. Do tego często dochodzi współczesna kultura masowa, promująca nierealistyczny wzorzec piękna. Szczupła sylwetka utożsamiana jest z sukcesem, szczęściem i samokontrolą.

Przeczytaj również: Psychodietetyka, zaburzenia odżywiania i ciałopozytywność – wywiad z Katarzyną Koćwin

Diagnostyka i leczenie zaburzeń odżywiania

Rozpoznanie zaburzeń odżywiania wymaga konsultacji ze specjalistami, zazwyczaj lekarzem psychiatrą oraz psychologiem. Diagnoza opiera się na szczegółowym wywiadzie z pacjentem, a w przypadku osób niepełnoletnich, również z ich rodzicami. Specjaliści pytają o nawyki żywieniowe, postrzeganie własnego ciała, historię wagi oraz obecność objawów takich jak wymioty czy nadmierne ćwiczenia. 

Wykonuje się szereg badań laboratoryjnych, aby ocenić stan fizyczny organizmu – morfologię krwi, poziom elektrolitów, parametry wątrobowe i nerkowe, EKG serca oraz badanie gęstości kości. Ważne jest wykluczenie innych schorzeń somatycznych, które mogłyby powodować utratę wagi lub wymioty. Wczesna diagnoza znacząco zwiększa szanse na pełne wyzdrowienie, dlatego nie należy zwlekać z wizytą u specjalisty przy pierwszych niepokojących objawach.

Leczenie jest procesem długotrwałym i często wymaga współpracy całego zespołu terapeutycznego. Odbywa się zazwyczaj w trybie ambulatoryjnym, jednak w stanach zagrożenia życia konieczna jest hospitalizacja na oddziale psychiatrycznym lub internistycznym.

Znaczenie wsparcia dietetycznego w terapii zaburzeń odżywiania

Nieodłącznym elementem procesu zdrowienia jest współpraca z dietetykiem specjalizującym się w zaburzeniach odżywiania (psychodietetykiem). Celem nie jest tutaj narzucenie kolejnej diety, ale reedukacja żywieniowa i odbudowa zdrowej relacji z jedzeniem. Specjalista pomaga ustalić plan posiłków dostosowany do aktualnych potrzeb organizmu, który pozwala na bezpieczne przywrócenie prawidłowej masy ciała i uzupełnienie niedoborów.

Proces ten wymaga ogromnej cierpliwości, ponieważ powrót do normalnego jedzenia często wywołuje silny lęk i dolegliwości ze strony układu pokarmowego, który musi na nowo przyzwyczaić się do trawienia pełnych posiłków. Wsparcie bliskich jest w tym czasie nieocenione – stworzenie atmosfery bezpieczeństwa, zrozumienia i akceptacji w domu sprzyja zdrowieniu. Warto pamiętać, że wyjście z zaburzeń odżywiania jest możliwe, choć droga do zdrowia bywa kręta i obarczona nawrotami. Pełne wyleczenie oznacza nie tylko powrót do prawidłowej wagi, ale przede wszystkim odzyskanie wolności psychicznej i radości z życia.